Beden Dismorfik Bozukluğu Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi

Dış görünüş hakkında zaman zaman memnuniyetsizlik yaşamak oldukça yaygındır. İnsanlar burunlarının şeklini, ciltlerini, saçlarını, kilolarını veya vücutlarının belirli bir bölümünü beğenmeyebilir. Ancak görünüşe ilişkin her memnuniyetsizlik beden dismorfik bozukluğu anlamına gelmez.

Beden dismorfik bozukluğunda kişi, dış görünüşünde kusurlu olduğunu düşündüğü bir veya birden fazla özellikle yoğun biçimde meşguldür. Kişinin kusur olarak değerlendirdiği özellik başkaları tarafından fark edilmeyebilir ya da oldukça önemsiz görülebilir. Buna rağmen kişi bu özelliğin çok belirgin, çirkin veya kabul edilemez olduğuna inanabilir.

Görünüşe ilişkin düşünceler kişinin gününün önemli bir bölümünü kaplayabilir. Kişi sürekli aynaya bakabilir, başkalarının dış görünüşüyle kendisini kıyaslayabilir, kusurlu bulduğu bölgeyi gizlemeye çalışabilir veya çevresindeki insanlardan görünüşüyle ilgili güvence isteyebilir.

Beden dismorfik bozukluğu basit bir dış görünüş memnuniyetsizliği, kendini beğenmeme veya estetik kaygı değildir. Kişinin yaşam kalitesini, ilişkilerini, eğitimini ve çalışma hayatını ciddi biçimde etkileyebilen bir ruh sağlığı sorunudur. Beden dismorfik bozukluğu olan kişilerin “kibirli”, “yüzeysel” veya “kendine fazla düşkün” olduğu düşünülmemelidir. Kişinin yaşadığı kaygı ve sıkıntı gerçektir.

## Beden Dismorfik Bozukluğu Hangi Bozukluk Grubunda Yer Alır?

Beden dismorfik bozukluğu geçmişte somatoform bozukluklar başlığı altında değerlendirilmiştir. Güncel tanı sistemlerinde ise **obsesif kompulsif ve ilişkili bozukluklar** içerisinde yer almaktadır.

Bu sınıflandırmanın temelinde kişinin görünüşündeki kusura ilişkin yoğun ve tekrarlayıcı zihinsel uğraşları ile bu düşüncelere karşı gerçekleştirdiği kontrol etme, kıyaslama, gizleme, düzeltme ve onay arama davranışları bulunmaktadır.

Kişi zihnindeki görünüş düşüncelerini kontrol etmekte zorlanabilir. Kaygısını azaltmak amacıyla aynaya bakmak veya çevresinden onay istemek kısa süreli bir rahatlama sağlasa da bu rahatlama kalıcı olmaz. Bir süre sonra şüphe ve kaygı yeniden ortaya çıkar.

Örneğin kişi:

“Burnum çok büyük görünüyor.”

“Yüzümdeki iz herkesin dikkatini çekiyor.”

“İnsanlar saçlarıma bakıp benimle dalga geçiyor.”

“Kaslarım yeterince gelişmiş görünmüyor.”

“Fotoğraflarda yüzüm çok asimetrik çıkıyor.”

gibi düşüncelerle yoğun biçimde meşgul olabilir.

## Beden Dismorfik Bozukluğunda Hangi Bölgeler Kusurlu Görülebilir?

Beden dismorfik bozukluğunda kişi vücudunun herhangi bir bölgesine odaklanabilir. En sık kaygı duyulan bölgeler arasında cilt, saç ve burun bulunmakla birlikte yüzün şekli, dişler, çene, kulaklar, gözler, kilo, bacaklar, göğüsler, genital bölge veya kas yapısı da yoğun uğraş konusu olabilir.

Bazı kişiler yalnızca tek bir bölgeye odaklanırken bazıları zaman içerisinde farklı vücut bölgeleri hakkında kaygı geliştirebilir.

Kusurlu görülen bölge değişse bile yaşanan temel süreç benzerdir: Kişi bu özelliğin dışarıdan çok belirgin göründüğünü, başkalarının dikkatini çektiğini ve sosyal değerini azalttığını düşünebilir.

## Beden Dismorfik Bozukluğu Belirtileri Nelerdir?

Beden dismorfik bozukluğu yalnızca kişinin görünüşünden hoşlanmamasıyla sınırlı değildir. Görünüşe ilişkin tekrarlayıcı davranışlar, zihinsel uğraşlar ve kaçınmalar da görülür.

### Aynada sürekli kendini inceleme

Kişi kusurlu gördüğü bölgeyi farklı açılardan ve farklı ışıklarda tekrar tekrar kontrol edebilir. Aynanın karşısında uzun süre geçirebilir veya gün içerisinde sürekli yansımasına bakma ihtiyacı hissedebilir.

### Aynalardan tamamen kaçınma

Bazı kişiler ise yoğun sıkıntı yaşadıkları için aynaya bakmaktan kaçınabilir. Evdeki aynaları kaldırabilir, yansıma gösteren yüzeylerden uzak durabilir veya dışarı çıkmadan önce görünüşünü kontrol etmeyi reddedebilir.

Hem sürekli aynaya bakmak hem de aynadan tamamen kaçınmak beden dismorfik bozukluğu içerisinde görülebilir.

### Görünüşü başkalarıyla kıyaslama

Kişi kendisini arkadaşlarıyla, sosyal medyada gördüğü kişilerle, ünlülerle veya sokakta karşılaştığı insanlarla sürekli kıyaslayabilir. Bu karşılaştırmalar çoğunlukla kişinin kendisini daha yetersiz ve kusurlu hissetmesine neden olur.

### Çevreden sürekli onay isteme

Kişi ailesine veya arkadaşlarına tekrar tekrar şu tür sorular sorabilir:

“Burnum gerçekten büyük mü?”

“Yüzüm çok kötü görünüyor mu?”

“Bu kıyafet kusurumu belli ediyor mu?”

“İnsanlar bana bakıyor mu?”

Yakınlarının “Hayır, kötü görünmüyorsun” şeklindeki yanıtları kişiyi kısa süreli olarak rahatlatabilir. Ancak bir süre sonra kuşku yeniden ortaya çıkabilir ve kişi aynı soruları tekrar sorma ihtiyacı hissedebilir.

### Kusurlu görülen bölgeyi gizleme

Kişi kusur olarak değerlendirdiği bölgeyi gizleyebilmek için yoğun makyaj yapabilir, belirli kıyafetler giyebilir, şapka takabilir veya saçını sürekli aynı biçimde kullanabilir.

Fotoğraf çekilirken yalnızca belirli açılarda durabilir, fotoğraflarını yoğun biçimde düzenleyebilir veya fotoğrafının çekilmesinden tamamen kaçınabilir.

### Aşırı bakım ve hazırlanma davranışları

Saç yapma, makyaj, tıraş, kıyafet seçme veya cilt bakımı için günlük yaşamı aksatacak kadar uzun süre harcanabilir. Kişi evden çıkmadan önce görünüşünün “tam doğru” olduğundan emin olmaya çalışabilir.

### Cildi yolma

Kişi sivilce, leke, iz veya pürüz olarak değerlendirdiği bölgeleri düzeltmek amacıyla cildini sıkabilir, kazıyabilir veya yolabilir. Bu davranış sonucunda yaralar, enfeksiyonlar ve kalıcı izler oluşabilir.

### Estetik ve dermatolojik işlemlere başvurma

Beden dismorfik bozukluğu yaşayan bazı kişiler psikolojik destekten önce dermatoloji, estetik cerrahi, diş hekimliği veya kozmetik uygulamalara başvurabilir.

Kişi temel sorunun görünüşündeki özellik olduğuna inandığı için estetik işlem sonrasında bütün kaygısının sona ereceğini düşünebilir. Ancak beden dismorfik bozukluğunun temelinde yalnızca fiziksel özellik değil, kişinin o özelliği algılama ve yorumlama biçimi bulunmaktadır. Bu nedenle dış görünüşe yönelik bir işlem temel zihinsel uğraşı her zaman ortadan kaldırmaz; kişi sonuçtan memnun olmayabilir, aynı bölgeyle meşgul olmaya devam edebilir veya başka bir bölgeye odaklanabilir. Araştırmaların sonuçları tamamen tek yönlü olmasa da beden dismorfik belirtileri olan kişilerde kozmetik girişimler öncesinde ruh sağlığı değerlendirmesinin önemi vurgulanmaktadır.

### Sosyal ortamlardan kaçınma

Kişi insanların kusurlu gördüğü bölgeyi fark edeceğini, kendisini eleştireceğini veya onunla dalga geçeceğini düşünebilir.

Bu nedenle:

* Arkadaşlarıyla buluşmaktan,

* Okula veya işe gitmekten,

* Toplu taşımaya binmekten,

* Fotoğraf çektirmekten,

* Spor yapmaktan,

* Denize veya havuza girmekten,

* Yakın ilişkiler kurmaktan

kaçınabilir.

Belirtiler ağırlaştığında kişi evden çıkmakta zorlanabilir, eğitimini bırakabilir veya çalışma hayatından uzaklaşabilir.

## Beden Dismorfik Bozukluğu ile Beden Memnuniyetsizliği Arasındaki Fark

Bir kişinin vücudunun bazı özelliklerinden hoşlanmaması tek başına beden dismorfik bozukluğu anlamına gelmez.

Beden memnuniyetsizliğinde kişi dış görünüşüyle ilgili olumsuz düşünceler yaşayabilir; ancak bu düşünceler bütün gününü kaplamayabilir ve günlük işlevselliğinde ciddi bir bozulmaya yol açmayabilir.

Beden dismorfik bozukluğunda ise:

* Görünüşe ilişkin düşünceler tekrar tekrar zihne gelir.

* Kişi bu düşünceleri kontrol etmekte zorlanır.

* Aynaya bakma, kıyaslama veya gizleme gibi tekrarlayıcı davranışlar görülür.

* Belirgin kaygı, utanç veya üzüntü yaşanır.

* Sosyal yaşam, okul, iş veya ilişkiler olumsuz etkilenir.

Tanı yalnızca kişinin görünüşünü beğenip beğenmediğine göre konulmaz. Belirtilerin oluşturduğu sıkıntı ve kişinin günlük yaşamını ne ölçüde etkilediği değerlendirilir.

## Beden Dismorfik Bozukluğu ile Yeme Bozuklukları Aynı mıdır?

Beden dismorfik bozukluğu ile yeme bozukluklarında beden görünüşüne ilişkin yoğun kaygılar bulunabilir. Ancak bunlar aynı bozukluk değildir.

Yeme bozukluklarında kaygı çoğunlukla kilo, vücut ağırlığı ve beden biçimiyle bağlantılıdır. Beden dismorfik bozukluğunda ise kişinin kaygısı burun, cilt, saç, diş, yüz simetrisi veya kas yapısı gibi farklı bir vücut özelliğine odaklanabilir.

Bununla birlikte iki durum bir arada da görülebilir. Bu nedenle kişinin görünüş kaygıları, yeme davranışları, egzersiz alışkanlıkları ve günlük işlevselliği birlikte değerlendirilmelidir.

## Kas Dismorfisi Nedir?

Kas dismorfisi, kişinin yeterince kaslı veya büyük görünmediğine ilişkin yoğun uğraş yaşadığı beden dismorfik bozukluğu görünümüdür.

Kişi dışarıdan oldukça kaslı görünse bile kendisini küçük, güçsüz veya yetersiz algılayabilir. Bu nedenle aşırı egzersiz yapabilir, sosyal yaşamını antrenman programına göre düzenleyebilir, katı beslenme kuralları uygulayabilir veya sağlığını riske atan ürünlere yönelebilir.

Kas dismorfisi özellikle erkeklerle ilişkilendirilse de farklı cinsiyetlerde de görülebilir.

## Beden Dismorfik Bozukluğu Ne Zaman Başlar?

Beden dismorfik bozukluğu çoğunlukla ergenlik döneminde başlar. Klinik örneklemler üzerinde yapılan çalışmalarda başlangıç yaşının ortalama olarak yaklaşık 16-17 olduğu ve vakaların yaklaşık üçte ikisinde belirtilerin 18 yaşından önce başladığı bildirilmiştir. Bununla birlikte bozukluk çocuklukta veya yetişkinlikte de başlayabilir.

Ergenlik döneminde beden hızla değişir ve akran değerlendirmeleri daha önemli hale gelebilir. Sosyal medya, güzellik standartları, zorbalık ve dış görünüşe ilişkin eleştiriler de bazı kişilerde mevcut yatkınlıkla birlikte beden algısındaki güçlükleri artırabilir.

Ancak beden dismorfik bozukluğunu yalnızca sosyal medya kullanımına, aile tutumlarına veya tek bir olumsuz yaşantıya bağlamak doğru değildir. Genetik yatkınlık, bireysel özellikler ve çevresel deneyimlerin birlikte rol oynadığı düşünülmektedir.

## Beden Dismorfik Bozukluğu Kadınlarda mı Görülür?

Beden dismorfik bozukluğu hem kadınlarda hem de erkeklerde görülebilir. Bu nedenle bozukluğu yalnızca kadınlara özgü bir dış görünüş sorunu olarak değerlendirmek doğru değildir.

Odaklanılan bölgeler veya baş etme davranışları kişiden kişiye değişebilir. Bazı kişiler cilt, saç veya yüz özelliklerine odaklanırken bazı kişiler kas yapısı, boy uzunluğu veya genital bölge hakkında yoğun kaygı yaşayabilir.

## Sosyal Medya Beden Dismorfik Bozukluğuna Neden Olur mu?

Sosyal medya tek başına beden dismorfik bozukluğunun nedeni olarak gösterilemez. Ancak kişinin sürekli olarak filtrelenmiş ve düzenlenmiş görüntülere maruz kalması, dış görünüşünü başkalarıyla kıyaslaması ve paylaşımlarına gelen tepkileri kendi değeriyle ilişkilendirmesi görünüş kaygılarını artırabilir.

Beden dismorfik belirtileri yaşayan bir kişi:

* Fotoğrafını defalarca çekebilir,

* Fotoğraflarını yoğun biçimde düzenleyebilir,

* Paylaşım yapmadan önce saatlerce uğraşabilir,

* Beğeni ve yorumları sürekli kontrol edebilir,

* Kendisini sosyal medyadaki kişilerle kıyaslayabilir,

* Fotoğraf çekilmekten ve görüntülü görüşmelerden kaçınabilir.

Sosyal medya kullanımı görünüş kontrolünün ve kıyaslamanın gerçekleştirildiği yeni bir alan haline gelebilir.

## Beden Dismorfik Bozukluğu Neden Ciddiye Alınmalıdır?

Beden dismorfik bozukluğu kişinin sosyal ilişkilerini, eğitimini, iş yaşamını ve öz bakımını ciddi biçimde etkileyebilir. Belirtiler depresyon, yoğun kaygı, sosyal geri çekilme, kendine zarar verme davranışları ve intihar düşünceleriyle birlikte görülebilir.

Bu nedenle kişinin “Dış görünüşünü fazla önemsiyor” veya “Biraz özgüvenli olsa düzelir” şeklinde değerlendirilmesi doğru değildir.

Kişi kendine zarar verme veya yaşamına son verme düşüncelerinden söz ediyorsa durum ertelenmemeli; acil ruh sağlığı ve sağlık desteğine başvurulmalıdır.

## Beden Dismorfik Bozukluğunda Yakınlar Nasıl Yaklaşmalı?

Yakınları kişiyi rahatlatmak amacıyla sürekli olarak “Hiçbir kusurun yok”, “Çok güzel görünüyorsun” veya “Bunu kafana takma” diyebilir. Bu ifadeler iyi niyetli olsa da kişinin tekrar tekrar güvence istemesine neden olan döngüyü sürdürebilir.

Daha destekleyici bir yaklaşım şu şekilde olabilir:

“Görünüşünle ilgili bu düşüncelerin seni ne kadar zorladığını fark ediyorum.”

“Bu kaygının günlük yaşamını etkilediğini görüyorum.”

“Bunun için profesyonel destek almanda yanında olabilirim.”

Yakınların şu davranışlardan kaçınması önemlidir:

* Kişinin kaygısıyla alay etmek,

* “Kendini beğenmiş” veya “takıntılı” şeklinde etiketlemek,

* Kusur olarak gördüğü bölge hakkında tartışmak,

* Sürekli güvence verme döngüsüne katılmak,

* Estetik işlem yaptırması için baskı oluşturmak,

* Sosyal ortamlardan kaçınmasını kolaylaştırmak,

* Kişiyi zorla aynaya baktırmak veya fotoğrafını çekmek.

Amaç kişiyi görünüşü hakkında ikna etmeye çalışmak değil, yaşadığı sıkıntıyı anlamak ve uygun desteğe yönlendirmektir.

## Beden Dismorfik Bozukluğu Nasıl Tedavi Edilir?

Beden dismorfik bozukluğu tedavi edilebilir bir ruh sağlığı sorunudur. Tedavi kişinin yaşı, belirtilerin şiddeti, günlük işlevselliği ve eşlik eden psikolojik sorunlara göre planlanır.

### Bilişsel Davranışçı Terapi

Beden dismorfik bozukluğunda kullanılan temel psikoterapi yaklaşımlarından biri Bilişsel Davranışçı Terapidir.

Terapi sürecinde kişinin:

* Dış görünüşüyle ilgili düşüncelerini fark etmesi,

* Bu düşüncelerin doğruluğunu değerlendirmesi,

* Aynaya bakma ve kıyaslama davranışlarını anlaması,

* Güvence isteme döngüsünü azaltması,

* Kaçındığı sosyal durumlara kademeli olarak yaklaşması,

* Görünüş dışındaki yaşam alanlarına yeniden yönelmesi

üzerinde çalışılabilir.

Tedavide maruz bırakma ve tepki önleme uygulamalarından da yararlanılabilir. Kişi kaygı uyandıran durumlarla kademeli biçimde karşılaşmayı, kontrol etme veya gizleme davranışlarını gerçekleştirmeden kaygının azalmasına izin vermeyi öğrenir. Beden dismorfik bozukluğuna uyarlanmış Bilişsel Davranışçı Terapinin belirtileri azaltabileceğini gösteren çalışmalar bulunmaktadır.

### İlaç tedavisi

Belirtilerin düzeyine göre psikiyatri hekimi tarafından serotonin geri alım inhibitörü grubundaki ilaçlar değerlendirilebilir. İlaç tedavisinin gerekli olup olmadığına, hangi ilacın kullanılacağına ve tedavinin süresine yalnızca hekim karar vermelidir.

Orta ve ağır belirtilerde psikoterapi ile ilaç tedavisinin birlikte uygulanması değerlendirilebilir.

### Çocuk ve ergenlerde tedavi

Çocuk ve ergenlerde tedavi gelişim düzeyine uygun biçimde planlanmalıdır. Aile, çocuğun görünüş kontrolüne, güvence aramasına veya kaçınmalarına nasıl tepki vereceği konusunda sürece dâhil edilebilir.

Güncel tedavi kılavuzları çocuk ve ergenlerde aileyi veya bakım verenleri içeren, gelişim dönemine uyarlanmış Bilişsel Davranışçı Terapiyi önermektedir.

## Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Aşağıdaki durumlarda bir ruh sağlığı uzmanına başvurulması önemlidir:

* Görünüşe ilişkin düşünceler günün önemli bir bölümünü kaplıyorsa,

* Kişi aynada kendisini sürekli kontrol ediyor veya aynalardan kaçınıyorsa,

* Çevresinden tekrar tekrar onay istiyorsa,

* Fotoğraf çekilmekten veya sosyal ortamlardan kaçınıyorsa,

* Okul, iş ve ilişkiler olumsuz etkileniyorsa,

* Kusurlu görülen bölgeyi düzeltmek için tekrar tekrar işlem yaptırmak istiyorsa,

* Cildini yolma veya kendine zarar verme davranışları görülüyorsa,

* Depresif belirtiler veya yaşamına son verme düşünceleri bulunuyorsa.

Profesyonel değerlendirmede yalnızca kişinin dış görünüşü hakkındaki düşünceleri değil; tekrarlayıcı davranışları, kaçınmaları, günlük işlevselliği ve eşlik eden ruhsal sorunlar da ele alınır.

## Sonuç

Beden dismorfik bozukluğu, kişinin görünüşünde başkaları tarafından fark edilmeyen veya küçük görülen bir özelliği ciddi bir kusur olarak algılaması ve bu düşünceyle yoğun biçimde meşgul olmasıdır.

Kişi aynada kendisini uzun süre inceleyebilir, görünüşünü başkalarıyla kıyaslayabilir, çevresinden sürekli onay isteyebilir, kusurlu gördüğü bölgeyi gizlemeye çalışabilir veya sosyal ortamlardan uzaklaşabilir.

Beden dismorfik bozukluğu yalnızca kişinin dış görünüşünü beğenmemesi veya estetik kaygılar yaşaması değildir. Belirtiler kişinin günlük yaşamını, ilişkilerini, eğitimini ve çalışma hayatını ciddi biçimde etkileyebilir.

Sorunun yalnızca fiziksel görünüşten kaynaklandığı düşünüldüğünde kişi tekrar tekrar estetik ve kozmetik işlemlere yönelebilir. Ancak temel görünüş kaygısı ve tekrarlayıcı davranışlar ele alınmadığında istenen rahatlama sağlanmayabilir.

Beden dismorfik bozukluğu yaşayan kişilerin eleştirilmesi veya görünüşleri hakkında ikna edilmeye çalışılması yerine yaşadıkları sıkıntının anlaşılması önemlidir. Uygun psikoterapi ve gerekli durumlarda psikiyatrik tedaviyle belirtiler azaltılabilir ve kişinin yaşam kalitesi desteklenebilir.

Kaynakça: 

American Psychiatric Association. *Obsessive-Compulsive and Related Disorders*.

National Institute for Health and Care Excellence. *Obsessive-Compulsive Disorder and Body Dysmorphic Disorder: Treatment*.

National Health Service. *Body Dysmorphic Disorder*.

Phillips, K. A. ve diğerleri. *Age at Onset and Clinical Correlates in Body Dysmorphic Disorder*. Comprehensive Psychiatry.

Davison, G. C. ve Neale, J. M. (2004). *Anormal Psikolojisi*. İ. Dağ (Çev. Ed.), 7. Baskı. Ankara: Türk Psikologlar Derneği Yayınları.