Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) Nedir? Belirtileri ve Destek Süreci

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), çocukluk döneminde başlayan ve dikkat, dürtü kontrolü, planlama becerileri ile hareketliliği etkileyebilen nörogelişimsel bir durumdur. Toplumda çoğu zaman yalnızca "yerinde duramayan çocuk" olarak düşünülse de DEHB bundan çok daha kapsamlıdır.

Bazı çocuklarda hareketlilik ve dürtüsellik ön plandayken, bazı çocuklarda dikkat dağınıklığı, unutkanlık, dalgınlık ve organize olma güçlüğü daha belirgin olabilir. Bu nedenle sessiz, hayal kuran veya ödevlerini tamamlamakta zorlanan çocuklarda da DEHB belirtileri görülebilir.

Erken fark edilen ve uygun şekilde desteklenen çocuklar, akademik, sosyal ve duygusal alanlarda önemli gelişmeler gösterebilir.

DEHB Nedir?

DEHB; çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine göre beklenenden daha fazla dikkat, hareketlilik ve dürtüsellik güçlüğü yaşamasıyla karakterize edilen nörogelişimsel bir durumdur.

Bu güçlükler yalnızca okulda ya da yalnızca evde görülmez. Belirtiler genellikle birden fazla yaşam alanında çocuğun günlük işlevselliğini etkiler.

DEHB; tembellik, disiplin eksikliği, zekâ geriliği veya ebeveyn hatası değildir. Çocuğun dikkatini yönetme, davranışlarını düzenleme ve dürtülerini kontrol etme süreçleriyle ilişkilidir.

Belirtiler çocuklukta başlasa da ergenlik ve yetişkinlik döneminde farklı şekillerde devam edebilir. Yaş ilerledikçe aşırı hareketlilik azalırken; unutkanlık, planlama güçlüğü, erteleme davranışı ve zaman yönetiminde zorlanma daha belirgin hale gelebilir.

DEHB Belirtileri Nelerdir?

DEHB belirtileri genel olarak üç ana başlık altında değerlendirilir:

Dikkat Eksikliği Belirtileri

Dikkatini sürdürmekte zorlanan çocuklarda şu belirtiler görülebilir:

• Ders sırasında kolayca dikkatinin dağılması,
• Ödevleri tamamlamakta güçlük,
• Sık eşya kaybetme,
• Yönergeleri unutma,
• Başladığı işi bitirmekte zorlanma,
• Dikkatsizlik nedeniyle hata yapma,
• Uzun süre dikkat gerektiren görevlerden kaçınma,
• Günlük işlerini organize etmekte zorlanma,
• Unutkanlık.

Bu durum bazen isteksizlik veya sorumsuzluk olarak yorumlanabilir. Ancak çocuk çoğu zaman çaba göstermesine rağmen dikkatini sürdürmekte güçlük yaşamaktadır.

Hiperaktivite Belirtileri

Hiperaktivite, çocuğun yaşına göre beklenenden daha hareketli olmasıyla kendini gösterebilir.

Belirtiler arasında şunlar yer alabilir:

• Sürekli hareket halinde olma,
• Yerinde oturamama,
• Elleri ve ayaklarıyla sürekli oynama,
• Sessiz etkinliklere katılmakta zorlanma,
• Çok konuşma,
• Sürekli bir işle meşgul olma ihtiyacı,
• Dinlenirken bile hareketliliğin devam etmesi.

Ergenlik döneminde fiziksel hareketlilik azalabilir; bunun yerine içsel huzursuzluk ve sabırsızlık görülebilir.

Dürtüsellik Belirtileri

Dürtüsellik; düşünmeden hareket etme ve davranışlarını kontrol etmekte zorlanma ile ilişkilidir.

Yaygın belirtiler şunlardır:

• Söz kesme,
• Sırasını bekleyememe,
• Sorular tamamlanmadan cevap verme,
• Ani kararlar alma,
• Arkadaşlarının oyununa müdahale etme,
• Sonuçlarını düşünmeden davranma,
• Ani öfke tepkileri gösterme.

Bu çocuklar çoğu zaman yaptıkları davranışın sonucunu sonradan fark ederler. Bu nedenle yalnızca ceza vermek yerine dürtü kontrolü ve duygu düzenleme becerilerinin desteklenmesi önemlidir.

DEHB Okul ve Sosyal Yaşamı Nasıl Etkiler?

DEHB okul yaşamında dikkat süresinin kısa olması, ödevlerin tamamlanamaması, yönergelerin unutulması ve sınavlarda dikkatsizlik hatalarının yapılması gibi güçlüklerle kendini gösterebilir.

Bazı çocuklar çok konuştukları veya yerlerinde durmakta zorlandıkları için sık uyarılabilirken, bazıları sessiz olmalarına rağmen dikkatlerini sürdüremedikleri için akademik potansiyellerini tam olarak ortaya koyamayabilir.

Sosyal ilişkilerde ise dürtüsellik nedeniyle arkadaşlarının sözünü kesme, sırasını bekleyememe veya kurallara uymakta zorlanma görülebilir. Bazı çocuklar sosyal ipuçlarını kaçırabilir veya ilişkileri sürdürmekte güçlük yaşayabilir.

Bu durum zamanla özgüveni ve akran ilişkilerini de etkileyebilir.

DEHB Tanısı Nasıl Konur?

DEHB tanısı yalnızca tek bir test veya kısa süreli gözleme dayanılarak konulmaz.

Değerlendirme sürecinde;

• Çocuğun gelişim öyküsü,
• Aile görüşmesi,
• Öğretmen gözlemleri,
• Klinik değerlendirme,
• Davranış ölçekleri,
• Gerekli durumlarda dikkat ve bilişsel değerlendirmeler

birlikte ele alınır.

Ayrıca belirtilerin uzun süredir devam ediyor olması ve birden fazla yaşam alanında işlevselliği etkilemesi önemlidir.

DEHB ile Karışabilecek Durumlar

Her dikkat sorunu DEHB anlamına gelmez.

Benzer belirtiler;

• Uyku problemleri,
• Yoğun ekran kullanımı,
• Kaygı,
• Depresif belirtiler,
• Öğrenme güçlüğü,
• Travmatik yaşantılar,
• Aile içi stres,
• Duyusal hassasiyetler,
• Tıbbi durumlar

nedeniyle de ortaya çıkabilir.

Bu nedenle doğru değerlendirme, çocuğun yaşadığı güçlüğün gerçek nedenini belirlemek açısından büyük önem taşır.

Aileler DEHB Olan Çocuklarını Nasıl Destekleyebilir?

DEHB olan çocuklar çoğu zaman ne yapmaları gerektiğini bilirler; ancak bunu uygulamakta zorlanabilirler.

Aileler şu yaklaşımlarla çocuklarını destekleyebilir:

• Kısa ve net yönergeler vermek,
• Günlük rutinler oluşturmak,
• Görevleri küçük parçalara ayırmak,
• Olumlu davranışları fark edip pekiştirmek,
• Kuralları tutarlı şekilde uygulamak,
• Çocuğun hareket ihtiyacını karşılayacak fırsatlar sunmak,
• Uyku ve ekran kullanımını düzenlemek,
• Okulla iş birliği içinde olmak,
• Sürekli eleştirmek yerine çabasını desteklemek.

Destekleyici ve öngörülebilir bir ortam, çocuğun becerilerini geliştirmesine önemli katkı sağlar.

DEHB'de Psikolojik Destek Süreci

Psikolojik destek süreci çocuğun yaşına, belirtilerine ve ihtiyaçlarına göre planlanır.

Çalışmalarda;

• Dikkat becerileri,
• Planlama,
• Dürtü kontrolü,
• Duygu düzenleme,
• Problem çözme,
• Sosyal beceriler,
• Akademik çalışma alışkanlıkları

üzerinde çalışılabilir.

Ebeveyn danışmanlığı da sürecin önemli bir parçasıdır. Çünkü ev ortamı, günlük rutinler ve ebeveyn tutumları çocuğun gelişimini doğrudan etkiler.

Gerekli durumlarda çocuk ve ergen psikiyatrisi ile iş birliği yapılabilir.

ÇADEM Psikoloji'de DEHB'ye Yaklaşım

ÇADEM Psikoloji'de DEHB değerlendirme ve destek süreci yalnızca belirtilere odaklanmaz. Çocuğun gelişim öyküsü, aile yapısı, okul yaşamı, sosyal ilişkileri, güçlü yönleri ve duygusal ihtiyaçları birlikte değerlendirilir.

Destek sürecinde bireysel çalışmalar, ebeveyn danışmanlığı, okul ile iş birliği ve gerekli durumlarda çocuk ve ergen psikiyatrisi yönlendirmesi birlikte planlanır.

Amaç çocuğu etiketlemek değil; dikkat, duygu düzenleme, dürtü kontrolü, planlama becerileri ve sosyal ilişkilerini destekleyerek potansiyelini en sağlıklı şekilde ortaya koymasına yardımcı olmaktır.

Sonuç

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu, doğru değerlendirildiğinde ve uygun şekilde desteklendiğinde yönetilebilen nörogelişimsel bir durumdur. Erken fark edilmesi, aile, okul ve uzman iş birliğiyle desteklenmesi; çocuğun akademik başarısını, sosyal ilişkilerini ve psikolojik iyi oluşunu olumlu yönde etkileyebilir.